اسباببازی و رشد کودک؛ بررسی علمی انواع اسباببازی و نقش آنها در یادگیری، خلاقیت و مهارتهای اجتماعی
اسباببازی و رشد کودک؛ بررسی علمی انواع اسباببازی و نقش آنها در یادگیری، خلاقیت و مهارتهای اجتماعی
مقدمه
اسباببازی در نگاه نخست وسیلهای برای سرگرمی کودکان است، اما از دیدگاه علوم رشد، روانشناسی کودک و آموزش، بازی یکی از مهمترین بسترهای تجربه، یادگیری و تعامل در دوران کودکی محسوب میشود. کودک از طریق بازی محیط اطراف خود را کشف میکند، روابط علت و معلولی را تجربه میکند، نقشهای اجتماعی را میآموزد و تواناییهای حرکتی، شناختی، زبانی و عاطفی خود را توسعه میدهد.
آکادمی اطفال آمریکا در یک گزارش بالینی درباره انتخاب اسباببازی مناسب تأکید میکند که بازی میتواند از رشد شناختی، جسمی، اجتماعی و عاطفی کودکان و نوجوانان حمایت کند. این گزارش همچنین بر اهمیت بازیهایی تأکید دارد که کودک را به تخیل، حل مسئله، گفتوگو، تعامل و فعالیت عملی وارد میکنند.
بنابراین، هنگام بررسی بازار اسباببازی نباید تنها به ظاهر، قیمت یا محبوبیت یک محصول توجه کرد. پرسش مهمتر این است که هر نوع اسباببازی چه نوع تجربهای برای کودک ایجاد میکند و این تجربه با کدام بخش از رشد او ارتباط دارد؟
در ادامه، انواع مختلف اسباببازی از جمله اسباببازیهای فکری، روبیک، ماشین و قطار، عروسک، اسباببازیهای نقشآفرینی، آموزشی، موزیکال، کنترلی، رباتیک، دیجیتال و سایر گروهها از این منظر بررسی میشوند.
اسباببازی چگونه به رشد کودک کمک میکند؟
بازی یک فعالیت چندبعدی است. یک کودک ممکن است هنگام بازی با یک ماشین اسباببازی، همزمان چند مهارت را تمرین کند: گرفتن و حرکت دادن وسیله، تشخیص جهت، ساختن یک داستان، نامگذاری اشیا و تعامل با کودک دیگر.
به همین دلیل، تأثیر اسباببازی را نمیتوان تنها بر اساس نوع محصول ارزیابی کرد. نحوه استفاده از اسباببازی، سن کودک، میزان آزادی در بازی و مشارکت والدین یا همسالان نیز اهمیت زیادی دارد.
بهطور کلی میتوان کارکردهای بازی را در چند حوزه اصلی بررسی کرد:
- رشد شناختی و حل مسئله
- تقویت مهارتهای حرکتی ظریف و درشت
- رشد زبان و داستانپردازی
- تقویت تخیل و بازی نمادین
- توسعه مهارتهای اجتماعی
- تمرین تصمیمگیری و خودتنظیمی
- ایجاد فرصت برای فعالیت بدنی
- افزایش کنجکاوی و اکتشاف
این نگاه باعث میشود به جای جستوجوی «بهترین اسباببازی»، به دنبال مناسبترین اسباببازی برای نیاز رشدی و علایق کودک باشیم.
اسباببازیهای فکری و روبیک؛ تمرین حل مسئله و تفکر
بازیهای فکری در گروه محصولاتی قرار میگیرند که کودک را با مسئله، الگو، انتخاب و تصمیمگیری مواجه میکنند.
روبیک نمونه شناختهشدهای از این گروه است. حل روبیک نیازمند توجه به وضعیت قطعات، تشخیص الگو، یادگیری مراحل و حفظ توالی حرکات است. البته میزان دشواری باید با سن و تجربه کودک هماهنگ باشد.
اهمیت بازیهای فکری تنها در «سخت بودن» آنها نیست. یک بازی زمانی ارزشمندتر میشود که کودک بتواند در آن تلاش کند، اشتباه کند، راه دیگری را امتحان کند و در نهایت به راهحل برسد.
از این منظر، والدین میتوانند برای مشاهده گزینههای مختلف، از دستهبندی [انواع روبیک و بازیهای فکری در فروشگاه سیناپسی]؛ انواع روبیک استفاده کنند.
ماشین اسباببازی و قطار؛ بازی حرکتی و ساختن جهان داستانی
ماشین و قطار از اسباببازیهایی هستند که امکان ترکیب حرکت و تخیل را فراهم میکنند.
کودک میتواند یک ماشین را حرکت دهد، برای آن مسیر بسازد، مقصد تعیین کند و حتی داستانی درباره راننده، مسافران یا شهر خیالی خود ایجاد کند.
در مورد قطار نیز ساخت مسیر، اتصال واگنها و طراحی محیط اطراف میتواند بازی را از یک فعالیت ساده به یک تجربه ساختاریافته تبدیل کند.
در واقع ارزش چنین اسباببازیهایی فقط در حرکت کردن آنها نیست؛ محیطی که کودک در اطراف آنها ایجاد میکند بخش مهمی از تجربه بازی است.
عروسکها و فیگورها؛ نقش بازی در رشد زبان و مهارتهای اجتماعی
عروسکها، فیگورها و شخصیتهای بازی از مهمترین ابزارهای بازی نمادین محسوب میشوند.
کودک ممکن است با استفاده از یک عروسک، نقش والد، پزشک، معلم، فروشنده یا دوست را بازی کند. در چنین شرایطی، کودک صرفاً با یک شیء بازی نمیکند؛ بلکه در حال بازسازی و تفسیر بخشی از جهان اجتماعی خود است.
گزارش آکادمی اطفال آمریکا نیز به نقش شخصیتهایی مانند عروسک، حیوانات و فیگورها در بازیهای وانمودی اشاره میکند و توضیح میدهد که این نوع بازی میتواند فرصتهایی برای استفاده از زبان، روایت، تفکر نمادین و رشد اجتماعی ـ عاطفی ایجاد کند.
به همین دلیل، دستههای انواع عروسک، عروسک پولیشی، عروسکهای نمایشی و عروسک را نمیتوان صرفاً بر اساس ظاهر آنها ارزیابی کرد؛ نوع بازیای که کودک با آنها ایجاد میکند اهمیت زیادی دارد.
عروسکهای نمایشی؛ پیوند بازی، زبان و داستانگویی
عروسکهای نمایشی یک ویژگی مهم دارند: کودک میتواند از طریق شخصیت عروسک، حرف بزند و داستان تعریف کند.
برای کودکی که در بیان مستقیم احساسات یا ایدههای خود مشکل دارد، بازی نمایشی میتواند یک محیط غیرمستقیم برای بیان داستانها و تجربهها ایجاد کند.
والدین نیز میتوانند در این بازی مشارکت کنند؛ برای مثال یک شخصیت را در اختیار کودک قرار دهند و از او بخواهند داستان را ادامه دهد.
این نوع فعالیت میتواند بازی را از سرگرمی منفعل به یک تعامل دوطرفه تبدیل کند.
آشپزخانه و لوازم خانگی؛ بازسازی زندگی روزمره در قالب بازی
اسباببازیهای آشپزخانه، لوازم خانگی و وسایل مشابه در گروه بازیهای نقشآفرینی قرار میگیرند.
کودک در این بازیها فعالیتهایی را که در محیط واقعی مشاهده کرده، بازسازی میکند. آشپزی، خرید، پذیرایی، تمیزکاری یا مراقبت از دیگران میتوانند در قالب بازی اجرا شوند.
این بازیها از نظر آموزشی زمانی جذابتر میشوند که کودک آزادی داشته باشد خودش نقشها و داستان را تعیین کند.
به همین دلیل، محصولاتی مانند آشپزخانه اسباببازی نباید فقط بر اساس تعداد قطعات ارزیابی شوند؛ میزان امکان خلق سناریوهای مختلف نیز اهمیت دارد.
خانه، قصر، قلعه و ویلا؛ ساختن محیط برای داستان
خانهها، قصرها، قلعهها و ویلاهای اسباببازی نقش دیگری در بازی نمادین دارند: آنها محیط داستان را ایجاد میکنند.
کودک میتواند عروسکها و شخصیتهای خود را در این فضا قرار دهد و داستانی را که در ذهن دارد اجرا کند.
این نوع اسباببازیها زمانی ارزش بیشتری پیدا میکنند که با عروسکها، فیگورها، وسایل خانه و سایر عناصر بازی ترکیب شوند.
در نتیجه، یک محصول بهتنهایی ممکن است یک اسباببازی ساده باشد، اما در ترکیب با چند محصول دیگر میتواند به یک سیستم بازی و داستانپردازی تبدیل شود.
اسباببازیهای موزیکال؛ تجربه شنیداری و تعامل
صدا و موسیقی از عناصر جذاب دوران کودکی هستند و اسباببازیهای موزیکال میتوانند فرصتهایی برای تجربه ریتم، صدا و واکنش به محرکهای شنیداری فراهم کنند.
با این حال، در انتخاب اسباببازیهای موزیکال باید میان «تحریک حسی» و «یادگیری فعال» تفاوت قائل شد.
اسباببازیای که صرفاً با فشردن یک دکمه صدا تولید میکند، ممکن است سرگرمکننده باشد؛ اما محصولی که کودک را به تکرار، انتخاب، حرکت، آواز خواندن یا تعامل با والدین دعوت میکند، فرصت بیشتری برای مشارکت فعال ایجاد میکند.
اسباببازیهای آموزشی؛ آیا هر اسباببازی آموزشی واقعاً آموزشی است؟
واژه «آموزشی» در بازار اسباببازی بسیار استفاده میشود، اما صرف قرار گرفتن این عنوان روی بستهبندی، اثربخشی آموزشی یک محصول را ثابت نمیکند.
آکادمی اطفال آمریکا نیز هشدار میدهد که بسیاری از ادعاهای تبلیغاتی درباره اسباببازیهای آموزشی الزاماً پشتوانه علمی کافی ندارند. در مقابل، اسباببازیهایی که کودک را به تعامل، حل مسئله، خلاقیت، زبان و بازی مشترک دعوت میکنند، میتوانند فرصتهای رشدی ارزشمندی ایجاد کنند.
بنابراین در انتخاب اسباببازی آموزشی بهتر است به جای عنوان محصول، به این پرسشها توجه شود:
- کودک با محصول چه کاری انجام میدهد؟
- آیا چند روش برای بازی وجود دارد؟
- آیا کودک میتواند اشتباه کند و دوباره تلاش کند؟
- آیا محصول خلاقیت کودک را محدود میکند یا آن را افزایش میدهد؟
- آیا والد یا همسالان میتوانند در بازی مشارکت کنند؟
هولا تویز؛ ترکیب سرگرمی، حرکت و تجربه حسی
در میان دستهبندیهای اسباببازی کودک، محصولات هولا تویز Hola Toys نیز قرار میگیرند. این گروه شامل محصولاتی برای نوزادان و کودکان است و هنگام انتخاب آنها، تناسب محصول با سن و مرحله رشدی کودک اهمیت ویژهای دارد.
در سنین پایین، ویژگیهایی مانند اندازه مناسب قطعات، قابلیت گرفتن، حرکت، رنگ، صدا و تعامل فیزیکی با محصول میتوانند در تجربه بازی مؤثر باشند.
در هر حال، برای کودکان خردسال، توصیههای سنی و هشدارهای ایمنی سازنده باید در اولویت قرار گیرد.
رباتها و اسباببازیهای کنترلی؛ ورود فناوری به بازی
رباتها و اسباببازیهای کنترلی مرز میان بازی سنتی و فناوری را کمرنگتر کردهاند.
در یک اسباببازی کنترلی، کودک ممکن است همزمان با حرکت دادن وسیله، رابطه میان فرمان و نتیجه را تجربه کند. در مدلهای پیچیدهتر، ممکن است مفاهیمی مانند برنامهریزی، ترتیب دستورات یا حل مسئله نیز وارد بازی شوند.
با این حال، «هوشمند بودن» یک اسباببازی بهتنهایی به معنای آموزشی بودن آن نیست.
ارزش آموزشی زمانی بیشتر میشود که فناوری، کودک را به تفکر، تصمیمگیری، ساختن، آزمایش کردن و تعامل وادار کند.
پژوهشهای جدید درباره فناوریهای بازی فیزیکی ـ دیجیتال نیز نشان دادهاند که برخی طراحیها میتوانند رفتارهایی مانند خودنظارتی، همکاری، تصمیمگیری، حل مسئله و فعالیت بدنی را تقویت کنند؛ البته این اثر به نحوه طراحی و نوع تعامل کودک با فناوری وابسته است.
تفنگ تیر ابری و تفنگ آبپاش؛ اهمیت بازی ایمن و قانونمند
تفنگهای اسباببازی، تفنگ تیر ابری و تفنگهای آبپاش در گروه بازیهای هیجانی قرار میگیرند.
این نوع محصولات میتوانند در بازیهای گروهی استفاده شوند، اما برخلاف بسیاری از اسباببازیهای دیگر، مسئله ایمنی در آنها اهمیت بیشتری دارد.
والدین باید رده سنی محصول، نوع پرتابه، دستورالعمل سازنده و شرایط استفاده را بررسی کنند. همچنین باید قوانین مشخصی برای بازی تعیین شود؛ از جمله ممنوعیت هدف گرفتن صورت و چشم و استفاده نکردن از محصول در شرایط یا مکانهای نامناسب.
بنابراین انتخاب این گروه از اسباببازیها باید همزمان با آموزش مسئولیتپذیری و رعایت قوانین بازی باشد.
اسباببازیهای ویژه و بازیهای چندگانه
برخی محصولات را نمیتوان بهراحتی در یک دسته مشخص قرار داد. این محصولات ممکن است چند قابلیت داشته باشند یا برای نوع خاصی از سرگرمی طراحی شده باشند.
دسته اسباببازیهای ویژه میتواند چنین محصولاتی را دربر بگیرد.
برای والدین، وجود چنین دستهای اهمیت دارد؛ زیرا علایق کودکان بسیار متفاوت است و یک مدل اسباببازی که برای یک کودک جذاب است ممکن است برای کودک دیگر جذابیت چندانی نداشته باشد.
بنابراین تنوع انتخاب، در کنار دستهبندی دقیق، یکی از عوامل مهم در تجربه خرید اسباببازی است.
دیجیتال، کنسول بازی و گیمباکسها؛ بازی در عصر فناوری
بخش قابل توجهی از سرگرمی کودکان و نوجوانان امروز با فناوری دیجیتال گره خورده است. کنسولهای بازی، گیمباکسها و سایر سرگرمیهای دیجیتال میتوانند بخشی از این تجربه باشند.
اما باید میان بازی دیجیتال باکیفیت و استفاده بدون هدف از صفحهنمایش تفاوت قائل شد.
آکادمی اطفال آمریکا در بررسی اسباببازیهای دیجیتال تأکید کرده است که فناوری نباید جایگزین تعامل انسانی، بازی خلاقانه و بازی فیزیکی شود.
از سوی دیگر، فناوری دیجیتال میتواند در شرایط مناسب بخشی از تجربه سرگرمی و یادگیری باشد. مسئله اصلی، کیفیت محتوا، تناسب با سن، مدت استفاده و حفظ تعادل میان فعالیت دیجیتال و سایر شکلهای بازی است.
به همین دلیل، والدین میتوانند در کنار محصولات دیجیتال، بازیهای فکری، ساختنی، نقشآفرینی، حرکتی و اجتماعی را نیز در برنامه بازی کودک قرار دهند.
ماسکها؛ بازی نمادین و تجربه شخصیتهای مختلف
ماسکها از دیگر ابزارهای بازی نمایشی هستند. کودک با قرار دادن یک ماسک میتواند خود را در نقش یک شخصیت تصور کند.
این تغییر نقش میتواند به ساخت داستان و بازی گروهی کمک کند؛ بهخصوص زمانی که چند کودک هر کدام نقش متفاوتی داشته باشند.
در این نوع بازی، محصول تنها یک وسیله فیزیکی نیست؛ بلکه به ابزاری برای ایجاد یک جهان خیالی مشترک تبدیل میشود.
چگونه اسباببازی مناسب را انتخاب کنیم؟
انتخاب اسباببازی مناسب بهتر است بر اساس یک معیار واحد انجام نشود. مجموعهای از عوامل باید در نظر گرفته شود:
۱. سن و مرحله رشد
رده سنی درجشده روی محصول یکی از مهمترین معیارهای اولیه است. محصول باید از نظر اندازه، پیچیدگی و نحوه استفاده با توانایی کودک سازگار باشد.
۲. علاقه کودک
اسباببازی زمانی بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد که با علاقه کودک ارتباط داشته باشد.
کودکی که به وسایل نقلیه علاقه دارد ممکن است با ماشین و قطار بیشتر ارتباط برقرار کند، در حالی که کودک دیگری ممکن است عروسک، روبیک، ربات یا بازیهای نقشآفرینی را ترجیح دهد.
۳. میزان مشارکت فعال
محصولاتی که کودک را به انجام کاری، ساختن، حرکت دادن، حل کردن یا داستانپردازی وادار میکنند، معمولاً فرصت بیشتری برای بازی فعال ایجاد میکنند.
۴. امکان بازی مشترک
اسباببازیای که والدین یا دوستان بتوانند در بازی با کودک مشارکت کنند، میتواند فرصت بیشتری برای گفتوگو و تعامل اجتماعی ایجاد کند.
۵. ایمنی
مواد اولیه، اندازه قطعات، لبههای تیز، نوع پرتابه، باتری، قطعات کوچک و هشدارهای سنی باید بررسی شوند.
چرا تنوع دستهبندی اسباببازی اهمیت دارد؟
بازار اسباببازی بسیار گسترده است و قرار دادن همه محصولات در یک گروه، انتخاب را دشوار میکند.
تقسیم محصولات به گروههایی مانند انواع روبیک، ماشین اسباببازی، قطار، عروسک، عروسک پولیشی، عروسک نمایشی، اسباببازی موزیکال، ربات، اسباببازی کنترلی، اسباببازی آموزشی و بازیهای دیجیتال باعث میشود والدین بتوانند ابتدا نوع تجربهای را که برای کودک مناسب میدانند انتخاب کنند و سپس به سراغ محصولات همان گروه بروند.
از این منظر، مشاهده فروشگاه اسباببازی سیناپسی میتواند برای بررسی دستههای مختلف و مقایسه گزینههای موجود مورد استفاده قرار گیرد.
اسباببازی گرانتر لزوماً بهتر نیست
یکی از تصورات رایج این است که هرچه یک اسباببازی پیچیدهتر یا گرانتر باشد، ارزش آموزشی بیشتری دارد.
اما شواهد موجود چنین رابطه مستقیمی را تأیید نمیکنند.
آکادمی اطفال آمریکا تأکید میکند که یک اسباببازی خوب الزاماً گران یا دارای فناوری پیشرفته نیست. در بسیاری از موارد، اسباببازیهای ساده میتوانند کودک را به تخیل، تعامل، حل مسئله و بازی خلاقانه دعوت کنند.
یک عروسک ساده میتواند زمینه یک داستان طولانی را ایجاد کند؛ یک قطعه روبیک میتواند کودک را ساعتها درگیر حل مسئله کند و یک ماشین ساده میتواند به بخشی از یک شهر خیالی تبدیل شود.
بنابراین ارزش یک اسباببازی بیشتر به نوع تجربهای بستگی دارد که ایجاد میکند تا تعداد قابلیتهای درجشده روی جعبه.
نقش والدین در بازی با اسباببازی
یکی از مهمترین نکاتی که در انتخاب اسباببازی باید در نظر گرفت، نقش بزرگسالان است.
والد نباید همیشه پاسخ یا روش بازی را به کودک تحمیل کند. در بسیاری از بازیها بهتر است والد نقش همراه، مشاهدهگر یا شخصیت داستان را داشته باشد.
برای مثال، هنگام بازی با عروسک میتوان از کودک پرسید:
«فکر میکنی این شخصیت کجا میرود؟»
یا هنگام بازی با قطار:
«اگر بخواهیم یک ایستگاه جدید بسازیم، کجا باید باشد؟»
چنین پرسشهایی بازی را به فرصتی برای گفتوگو، داستانپردازی و حل مسئله تبدیل میکنند.
گزارش آکادمی اطفال آمریکا نیز بر اهمیت تعامل والد ـ کودک در بازی تأکید دارد و بازی را بستری برای تعامل زبانی، تخیل، حل مسئله و همکاری میداند.
ترکیب چند نوع اسباببازی؛ ساخت یک محیط بازی غنیتر
یکی از بهترین روشها برای افزایش تنوع بازی، ترکیب چند گروه از اسباببازیهاست.
برای مثال:
ماشین + خانه + عروسک + ماسک
میتواند یک داستان شهری ایجاد کند.
یا:
قطار + ساختمان + فیگور + عروسک
میتواند به یک شهر کوچک تبدیل شود.
همچنین:
روبیک + بازی فکری + اسباببازی آموزشی
میتواند محیطی برای فعالیتهای ذهنی و حل مسئله ایجاد کند.
این رویکرد نشان میدهد که دستهبندی فروشگاهی فقط برای خرید نیست؛ بلکه میتواند به والدین کمک کند تا ترکیب مناسبی از انواع تجربههای بازی را برای کودک ایجاد کنند.
جمعبندی؛ اسباببازی را بر اساس «نوع بازی» انتخاب کنیم
اسباببازی را نباید فقط یک کالای مصرفی دانست. در دوران کودکی، اسباببازی میتواند وسیلهای برای تجربه جهان، تمرین مهارتها، ساخت داستان، حل مسئله و برقراری ارتباط با دیگران باشد.
روبیک و بازیهای فکری بیشتر با حل مسئله و تفکر درگیر هستند؛ ماشین و قطار میتوانند حرکت و داستانپردازی را ترکیب کنند؛ عروسک و فیگور زمینه بازی نمادین را فراهم میکنند؛ آشپزخانه، خانه و قلعه محیطی برای نقشآفرینی میسازند؛ اسباببازیهای آموزشی میتوانند یادگیری را با بازی ترکیب کنند و رباتها و اسباببازیهای کنترلی نیز فناوری را وارد تجربه بازی میکنند.
در مقابل، بازیهای دیجیتال نیز میتوانند بخشی از دنیای سرگرمی کودک باشند، اما بهتر است در کنار بازی فیزیکی، خلاقانه و تعامل اجتماعی قرار بگیرند.
بنابراین به جای اینکه بپرسیم «بهترین اسباببازی چیست؟»، سؤال دقیقتر این است:
«کدام اسباببازی برای سن، علاقه، توانایی و نوع تجربهای که میخواهیم کودک داشته باشد مناسبتر است؟»
برای بررسی و مقایسه گروههای مختلف اسباببازی، میتوان از مشاهده دستهبندیهایاسباببازی سیناپسیاستفاده کرد و بر اساس سن و علایق کودک، گزینه مناسب را انتخاب کرد.
در نهایت، هدف از انتخاب اسباببازی نباید پر کردن اتاق کودک با تعداد زیادی محصول باشد؛ هدف اصلی باید ایجاد فرصتهای متنوع برای بازی فعال، خلاقانه، اجتماعی و متناسب با مرحله رشد کودک باشد.
منابع علمی
- American Academy of Pediatrics — Selecting Appropriate Toys for Young Children in the Digital Era؛ گزارش بالینی درباره نقش بازی و اسباببازی در رشد کودک.
American Academy of Pediatrics — Best toys for children’s development?؛ بررسی ویژگیهای اسباببازی مناسب و نقد برخی ادعاهای تبلیغاتی درباره اسباببازیهای آموزشی.
Systematic Review of Physical-Digital Play Technology and Developmentally Relevant Child Behaviour؛ مرور نظاممند پژوهشهای مرتبط با فناوریهای بازی فیزیکی ـ دیجیتال.
دیدگاه خود را بنویسید